MATEBIAN SIRA, NIAN LIAN MENON

 

MATEBIAN SIRA, NIAN LIAN MENON

 

 

Surat husi Loriku Foin Sae (matebian), Husi Motael ba ba Santa Cruz.

 

Data                 : 12 Novembru 1991 

Fatin                : Santa Cruz, Dili 

 

Ba Maluk sira, 

 

Ita boot sira ne’ebé agora hela iha Timor-Leste livre no Independente, 

 

Ami, Loriku Foin Sae, Matebian husi loron 12 Novembru 1991 mak ran fakar, hetan sona, tiru, oho, koa, sona ho bé, mak hakerek surat ida ne’e atu hatete ba ita boot sira katak, ami nia mate laos atu buka kargu, laos atu hamatak malu, laos atu halo esplorasaun, laos hakarak naok rai ne nia rikusoin. Ami mate ba justisa, ba lia-loos, ba rai Timor nia destinu tan hakarak nia emar moris ho livre, dame no trankuilidade. Ami la mate atu halo akuzasaun malu, laos atu tuku malu, laos baku fila malu, laos atu halo korupsaun. Ami mate ho objetivu noble, atu liberta ita nia rain no ita nia povu.

Ami hakarak fanun fali ita boot sira nia klamar, mak toba dukur, lokoaan, haluharai, ho imi nia previleizu. Hader ba, poder laos atu apodera. Maibé ami mos rekoñese katak, buat barak mak imi halo di’ak ona, maibé, perguntas barak mak seidauk hetan resposta. 

Rona didiak buat simplis deit.

1. Ekonomía:

Povu ki’ik seidauk hetan oportunidade atu dezenvolve sira nia moris. Osan dolar sai husi bolus ida ba bolsu seluk. Benefísiu ba povu marginalijadu, aintanan, aileba, proletariadu maubere oan sira mak ida ne’ebé?. Presu ai-han no kontsumu sa’e, desemprego, investimentu iha área rurál fráku. Karik ami koalia sala, ami husu diskulpa.

2. Kultura:

Ita boot sira halo diskusaun barak kona-ba identidade Timor, maibé ema ki’ik nia lian seidauk rona. Juventude barak mak haluha tiha ona sira nia istória no luta, tanba edukasaun kultura la’o neineik. Karik ami koalia sala, ami husu diskulpa.

3. Seguransa:

Konflitu internu, violénsia, no krimi kontinua akontese. Povu sente la seguru iha sira nia uma rasik. Karik ami koalia sala, ami husu diskulpa.

4. Justiça no Lei: 

Ema ne’ebé halo sala korupsaun, krimi ita lahatene oinsa, kastigu ne oinsa, enkuantu ema kbiit laek sira nian ita la komprende, sera ke lei mak ladiak ka, ema servisu iha justisa sira mak seidauk barak ka, oinsa? Presija hare halo didiak ba, ami hein justisa justu ba ema hotu. Karik ami koalia sala, ami husu diskulpa.

5. Korupsaun kontinua, osan povu nian kada minutu mamuk. Projetu usa osan povu nian barak, ami hare resultado labarak hanesan osan ne’ebé mak sai. Karik ami koalia sala, ami husu diskulpa.

6. Imi ba tok tur iha Banku sira iha Dili laran, osan dolar ne la dolar iha Timor-Leste, maibé sira dolar sai hotu. Karon karon mk hodi ba banko, haruka sai hotu. Karik ami koalia sala, ami husu diskulpa.

7. Iha repartisaun sira, ami observa KKN buras. Karik ami koalia sala, ami husu diskulpa.

Ami mate ona, maibé ami fó hanoin katak ita boot sira tengki halo di’ak ba povu. Ami nia ran sei rekere ba imi liman foer, nanál sanak, dikur rua, liman naruk, ahu nain, matan naklosu ba povu nia rikusoin. Riku soin atu haburas rai ne, povu prósperu, laos halo povu maubere, aintanan, sai atan no halerik ba bebeik. Para ho iminia liafuan bosok hirak ne.

Ami la fila aan fali ba hanesan ho imi, maibé ami hare katak "diskusaun barak, asaun menus". Ita boot sira kritika malu, hanoin katak ema ida husi imi la halo di’ak? maibé imi halo diak, imi hanoin diak, kuidadu mak sira haleu imi ne, balun mak sei laran foer, jestaun ladiak, disijaun ladiak, asesor inventadu sira barak. Imi bele hamos hahalok sira ne ka lae? Karik ami koalia sala, ami husu diskulpa.

Laos tempu atu tuku malu. Riba malu, riba meza, kik la respeita boot, boot la respita kik, hatudu liman ba malu. Konta iminia istoria hanesan kudatalin reborebo. Para! Para! Para! Tempu ona atu serbi no servisu hamutuk.

Ami husi dook, kontinua hare ita boot sira, ami nia esperansa ba imi mak sei moris hela ne, ami hein katak ita boot sei luta ba povu nia interese, laos ba interese pessoál.

 

Ho respeitu, 

Matebian Loriku Foin Sae sira

Husi Motael ba Santa Cruz, 1991.  

Remata

-------------------------------------------------------------------------------

Ami mak hakerek karta fiktif ida ne, 

Cristovão PEREIRA (Likuliku)

Dili, 12 de Novembro 2019